حمایت از کودکان خردسال و خانوادهها در دوره داغدیدگی
حمایت از کودکان خردسال و خانوادهها در دوره داغدیدگی
مقدمه
مخاطب این مقاله چه کسانی هستند؟
این مقاله برای افرادی تهیه شده که مسئول نگهداری و آموزش کودکان خردسال هستند و باید به آنها و خانوادههایشان پس از از-دستدادن عزیزی کمک کنند. این گروه شامل مراقبان، پرستارهای کودک، مربیان خانههای بازی و کارکنان مهدکودک میشود. اگر شما در حوزه مراقبت از کودکان فعالیت دارید، احتمال زیادی دارد که برخی از کودکان زیر نظر شما تجربه مرگ فردی مهم و نزدیک به خود را داشته باشند. در چنین شرایطی اغلب نمیدانیم چه بگوییم یا چه کاری انجام دهیم. اما محیطهای حمایتی میتوانند کمک زیادی کنند تا کودکان موقعیت، احساسات و واکنشهایشان را بهتر درک کنند.
در این مقاله بهطور ساده توضیح داده میشود:
- کودکان خردسال چگونه ممکن است تحت تأثیر داغدیدگی قرار بگیرند؛
- چگونه میتوانید کودکی را که بهتازگی داغدار شده، حمایت کنید؛
- چگونه میتوانید والدین، مراقبان و اعضای خانواده کودکان داغدار را حمایت کنید؛
- چگونه میتوانید خودتان را مراقبت کنید و از حمایت برخوردار شوید.
تأثیر داغدیدگی بر کودکان خردسال کودکان ممکن است در سالهای ابتدایی زندگیشان با رویدادهای ناگوار مانند از-دستدادن عزیزان روبهرو شوند. این اتفاق میتواند شامل مرگ یکی از اعضای خانواده ـمانند پدر، مادر، پدربزرگ، مادربزرگ یا خواهر و برادر ـ یا از دست دادن جنین در دوران بارداری باشد. همچنین، از دست دادن فرد دیگری که در مراقبت روزانه کودک نقش دارد، حیوان خانگی یا یک دوست نزدیک نیز میتواند چنین اثراتی داشته باشد. گاهی نوعِ فوت ناگهانی و شوکآور است یا با ترس و ابهام همراه میشود، و ممکن است خانواده ترجیح بدهد دربارهی جزئیات صحبت نکنند. در این شرایط، کودک علاوه بر غم، میتواند ترس و بیقراریِ بیشتری هم تجربه کند و به اطمینانبخشی و آرامسازی بیشتری نیاز داشته باشد. نوزادان و کودکان خردسال بسیار به محیط خود حساساند و اگر فردی که به آنها نزدیک بوده دیگر در اطرافشان نباشد، حتی اگر نتوانند احساساتشان را به زبان بیاورند، متوجه این غیاب میشوند و تحت تأثیر قرار میگیرند. آنها به احساسات بزرگترها نیز بهشدت واکنش نشان میدهند و اگر بزرگسالان زندگیشان عزادار باشند، این موضوع را متوجه میشوند. اغلب کودکان برای درک موقعیت و احساسات خود به حمایت بزرگترها نیاز دارند. شما بهعنوان مربیان و مراقبان کودک میتوانید حمایت ارزشمندی برای کودکان و خانوادهها فراهم کنید تا از این دوران سخت عبور کنند. حمایت از کودکان خردسال، شناخت واکنشها و احساسات رایج در دوران داغدیدگی و عواملی است که بر احساسات کودک تأثیر میگذارد.
چه عواملی بر واکنش کودک به داغدیدگی تأثیر میگذارند؟
۱. درک کودک از مفهوم مرگ بر تجربه و واکنش او نسبت به از-دستدادن تأثیر میگذارد. فهمیدن مرگ بهتدریج و متناسب با سن و مرحله رشد شکل میگیرد. نوزادان و کودکان زیر دو سال هنوز مفهوم «مرگ» را درک نمیکنند، اما از تغییرات محیطی هنگامی که عزیز از دست رفته دیگر حضور ندارد آگاه میشوند. آنها ممکن است احساس رهاشدگی یا دلتنگی کنند و افزایش فشار یا استرس ناشی از سوگ را حس کنند. هنگامی که راه رفتن و حرف زدن را آغاز میکنند، ممکن است برای یافتن شخصی که رفته است، او را جستوجو کنند یا نامش را صدا بزنند.
۲. کودکان دو تا پنجساله میدانند که مرگ وجود دارد، اما هنوز متوجه دائمیبودن آن نشدهاند. ممکن است کنجکاو باشند که فرد فوتشده کجاست و چه زمانی بازخواهد گشت. در این سن، کودکان اغلب نوعی «تفکر جادویی» دارند؛ مثلا فکر میکنند کاری کردهاند که باعث مرگ شده یا تصور میکنند میتوانند فرد از دست رفته را به زندگی بازگردانند. نزدیکی عاطفی به فرد فوتشده احساس و واکنش کودک نسبت به مرگ به میزان نزدیکی و وابستگی او به فرد فوتشده بستگی دارد و این میتواند بر برنامه روزانه و نحوه مراقبت از او اثر بگذارد. مثلاً از دست دادن پدر، مادر یا مراقبی که به کودک عشق و امنیت میدهد، بسیار متفاوت از از-دستدادن فردی است که رابطه نزدیکی با کودک نداشته است.
۳. تجربههای قبلی جدایی و فقدان مرگ یکی از عزیزان ممکن است تنها از-دستدادنی نباشد که کودک تجربه کرده است. متأسفانه برخی کودکان در زندگی کوتاه خود چندین مرگ را دیدهاند. این فقدانها میتواند روی هم جمع شود و ناراحتی بیشتری ایجاد کند. توجه به این موضوع بهویژه برای کسانی که با کودکان تحت سرپرستی کار میکنند مهم است، زیرا این کودکان ممکن است انواع جداییها و فقدانها را در زندگی تجربه کرده باشند.
۴. واکنشهای بزرگسالان پیرامون کودک نحوهی عزاداری بزرگسالان، چه در کلام، چه در حالات چهره و چه در رفتار، بر احساسات جسمی و عاطفی نوزاد یا کودک خردسال تأثیر میگذارد.
۵. شخصیت و واکنش معمول کودکان خردسال به تغییر، استرس و احساسات شخصیت نوزاد یا کودک خردسال و نحوهای که معمولاً به تغییرات در برنامه روتین روزانه و فشارهای محیطی پاسخ میدهد، بر واکنش او به سوگ اخیر تأثیر میگذارد. برای مثال، کودکانی که با تغییرات و جابهجاییها (مانند رفتن از یک فعالیت به فعالیت دیگر) چالش بیشتری دارند و تنظیم کردن احساسات برایشان دشوارتر است، ممکن است واکنش شدیدتری نسبت به داغدیدگی نشان دهند.
۶. میزان حمایت در دسترس خانواده وجود حمایت اجتماعی برای کمک به کودکان و خانوادهها در زمان داغدیدگی اهمیت زیادی دارد. مثلاً همسایهها و دوستان میتوانند در مراقبت از کودک یا کمک در امور روزانه یاری دهند. شبکههای اجتماعی حمایتی شامل خانواده، بستگان و متخصصین برای عبور خانوادهها از دوره سوگ (خصوصا سوگ ناگهانی) بسیار مهم است. برخی خانوادهها شبکههای حمایتی قویتری دارند و برخی شبکههای حمایتیشان ضعیفتر است. شناخت اینکه خانواده یا کودک چه اندازه کمک و پشتیبانی از دوستان و بستگان و اطرافیان دریافت میکند، مهم است، چون این مسئله بر میزان حمایتی که شما بهعنوان متخصص باید ارائه دهید تأثیر میگذارد. در بعضی موقعیتها، خانوادهها ممکن است حمایتِ پررنگ و همدلانهای از اطرافیان دریافت کنند و مراسم یادبودشان شکلِ ویژه و معناداری داشته باشد. با این حال، برخی خانوادهها ممکن است در عمل دسترسی کمتری به کمکِ روزمره داشته باشند، یا ترجیح بدهند درباره جزئیاتِ آنچه رخ داده کمتر صحبت کنند. مهم است با احترام از خودِ خانواده بپرسید چه نوع حمایتی برایشان مفیدتر است و شما در محیط خود چه چیزهایی را میتوانید/نمیتوانید مطرح کنید.
واکنشها و احساسات رایجی که ممکن است ببینید هر کودک با دیگری متفاوت است و واکنش آنان به مرگ نیز تفاوت زیادی دارد. با وجود این، برخی احساسات و واکنشهای مشترک در کودکان داغدار دیده میشود. به خاطر بسپارید که کودکان خردسال اغلب واکنشهایشان را با تأخیر نشان میدهند و ممکن است سریع بین احساسات مختلف جابهجا شوند. این واکنشها میتواند شامل موارد زیر باشد:
• افزایش اضطراب: مثلاً بیشتر از قبل از تاریکی میترسد.
• ترس از صداهای بلند یا اتفاقهای ناگهانی (مثل ترقه، آژیر، فریاد، یا شلوغی) و پریدن از جا.
• نگرانی درباره «امنیت» خود یا خانواده (مثل پرسیدن اینکه آیا برای بقیه هم ممکن است اتفاق بدی بیفتد).
• کابوسهای تکرارشونده یا بازیهای تکراری با موضوع تعقیب، ترس، یا اتفاق بد.
• تمرکز بر صحبت درباره مرگ: برای مثال پرسیدن اینکه چه زمانی خودشان خواهند مرد یا پرداختن به مرگ در بازیها.
• شدت یافتن واکنشهای احساسی: مانند زودرنجی، گریه یا عصبانیت بیشتر در مواجهه با چالشها. • بازگشت به رفتارهای سنین پایینتر: برای مثال حرفزدن مثل کودکان نوپا یا کنترلنداشتن در دستشویی.
• احساس گناه یا مسئولیت: مانند پرسیدن «اگر پسر خوبی باشم و در مرتبکردن کمک کنم، مادربزرگ میتواند آخر هفته بیاید و بازی کند؟»
• ساکتتر شدن از حد معمول: ممکن است بیشتر بهتنهایی بازی کند. • شکایت از مشکلات جسمی: برای مثال دلدردهای بیشتر.
• وابستگی و چسبندگی بیشتر: مثلاً افزایش ناراحتی هنگام جداشدن از والدین در مهدکودک.
• مشکلات در خوابیدن یا بیدارماندن: این میتواند به اضطراب جدایی مرتبط باشد یا به این خاطر که به کودک گفتهاند «عزیزت برای همیشه به خواب رفته است»، که ممکن است او را از خوابیدن بترساند.
چگونه میتوان کودکان خردسال را حمایت کرد اکثر کودکان برای دریافت حمایت مؤثر پس از از-دستدادن عزیزان نیازی به حضور متخصص سوگ ندارند؛ آنها بیشتر از همراهی بزرگسالان آشنا و قابل اعتماد سود میبرند. بزرگسالانی که مسئول مراقبت از کودک هستند میتوانند احساس امنیت را در او ایجاد کنند، به او کمک کنند تا احساساتش را درک کند و یک روال عادی را حفظ کند. هیچ روش واحد و قطعی برای حمایت از کودک سوگوار وجود ندارد، اما کارهای متنوعی هست که میتوانید در محیط خود انجام دهید.
• ارتباط برقرار کردن و تماس داشتن برقراری ارتباط خوب با خانواده کودک و به رسمیت شناختن اندوه آنها به مراقبان اصلی کودک اطمینان میدهد که برای حمایت در کنارشان هستید. این ارتباط همچنین به شما اطلاعاتی درباره وضعیت و احساس کودک میدهد تا بتوانید برنامهریزی مناسبی داشته باشید.
• ارتباط با خانواده و فهمیدن آنچه کودک میداند خانوادهها و بزرگسالان، بسته به تجربهها، پیشینه فرهنگی یا مذهبی و شبکه اجتماعی خود، برداشتهای متفاوتی از مرگ دارند. این تفاوتها بر داستانها و توضیحاتی که به کودکان داده میشود تأثیر میگذارد. مهم است بدانید کودک چه میداند، خانواده چگونه مرگ را توضیح داده یا توضیح ندادهاند و خانواده مایل هستند شما در محیط خود چه چیزی بگویید. صحبت با خانواده همچنین به شما کمک میکند بفهمید آیا تجربههای مشابه دیگری وجود داشته که ممکن است بر تجربه سوگ کودک اثر بگذارد و شما از آن بیخبر بودهاید. گاهی مراقبان در توضیح دادن و صحبت درباره مرگ با کودکان خردسال دچار مشکل میشوند؛ در این صورت، شما میتوانید آنها را در انجام این گفتگوها یاری دهید.
• حضور مربی اصلی کودک برای حمایت بسیار مهم است که مربی اصلی کودک (یا عضو دیگری از کارکنان که کودک به او اعتماد دارد و با او رابطه نزدیکی دارد) توجه ویژهای به کودک داشته باشد و در صورت نیاز حمایت اضافی، اطمینان و زمان یکبهیک در اختیارش قرار دهد.
حمایت از کودک بعد از داغدیدگی:
• به رسمیت شناختن مرگ و آنچه رخ داده است مهم است که این موضوع ناگفته نماند و مرگ را بهطور مستقیم با کودک مطرح کنید. این کار راه گفتوگو را باز میکند و مسئولیت مطرح کردن موضوع را از دوش کودک برمیدارد. اگر چیزی نگوییم، ممکن است کودک دیگر نگرانیها، پرسشها و احساساتش را با ما در میان نگذارد. هنگام بیان این موضوع، از زبان ساده استفاده کنید، مثلاً بگویید: «خیلی متأسفم که خاله فوت کرده است؛ این اتفاق برای تو خیلی ناراحتکننده است.»
• توجه، پرورش و اطمینانبخشی به کودک بگویید که مربی اصلیاش هر روز برای سرزدن به او حضور خواهد داشت و اینکه هر وقت بخواهد میتواند نزد او برود تا صحبت کند یا بازی کند. این کار به کودک اطمینان میدهد که بزرگسالانی هستند که به او اهمیت میدهند و در زمان اندوه کنارش هستند. برخی کودکان ممکن است بهراحتی درخواست کمک نکنند یا نتوانند احساساتشان را درک کنند؛ بنابراین توجه به رفتارها و واکنشهای کودک و دخالت بهموقع اهمیت دارد.
• استفاده از بازی برای تسهیل گفتوگو بازی و نقاشی میتوانند به کودک کمک کنند تا برخی از افکار، احساسات یا سردرگمیهایش را که نمیتواند مستقیماً بیان کند، نشان دهد. خوب است که مربیان و مراقبان به این موارد توجه داشته باشند و به پرسشهایی که در این زمینه مطرح میشوند پاسخ دهند.
• استفاده از زبان روشن، ثابت و مشخص هنگام صحبت درباره مرگ کودکان ممکن است پس از سوگ، پرسشهای تکراری درباره مرگ و مردن مطرح کنند. این موضوع ممکن است شما را غافلگیر کند و ندانید چه بگویید. گرچه ممکن است بهعنوان بزرگسال صحبت مستقیم با کودکان خردسال درباره مرگ ناخوشایند به نظر برسد، مهم است که از بهکار بردن واژههایی مثل «مرگ» نترسید. کودکان نیازمند زبانی روشن، مشخص و بدون ابهام هستند. شما میتوانید مستقیم صحبت کنید و همزمان با لحن و زبان بدن خود حساسیت و همدلی نشان دهید. برای مثال، اگر کودکی بپرسد «مرده» یعنی چه، میتوانید توضیح دهید که فرد فوتشده دیگر نمیتواند حرکت کند، فکر کند یا صحبت کند و به غذا یا آب نیاز ندارد. مهم است از واژههایی مثل «گمشده» که ممکن است باعث شود کودک فکر کند فرد پیدا میشود، یا «به خواب رفته»، «(جای خوبی/سفر) رفته» و «استراحت میکند» خودداری کنید، زیرا ممکن است این تصور را ایجاد کند که فرد برمیگردد. توجه به کارهای خلاقانه کودک در این زمان (مثلاً نقاشی یا بازی) و استفاده از این فرصتها برای گفتگو نیز بسیار اهمیت دارد.
لازم نیست برای کودک خردسال همه جزئیاتِ علتِ فوت را توضیح بدهید. «صادقانه، کوتاه، مناسبِ سن، و با هدفِ آرامکردن و ایجادِ حسِ امنیت» بهترین راه است. اگر کودک سؤالهای سختی پرسید (مثل «کی این کار را کرد؟»، «چرا این اتفاق افتاد؟»، «آیا برای تو هم ممکن است اتفاقی بیفتد؟») میتوانید بدون ورود به جزئیات بگویید:»این یک اتفاق خیلی تلخ است. من میدانم تو نگران میشوی. الان مهمترین چیز این است که تو اینجا پیش ما امن هستی و ما کنار تو هستیم
• اطمینان دادن به کودک هنگام مواجهه با فعالیت جدید ثابت نگه داشتن روتین عادی کودک میتواند یکی از مفیدترین کارها باشد، زیرا در زمان فوت ممکن است تغییرات زیادی در احساس امنیت، عادی بودن و راحتی او ایجاد شود. این کار میتواند به سادگی شامل این باشد که کودک هر روز توسط همان فرد مورد استقبال قرار گیرد و وعدههای غذا و زمانهای بازی در ساعتهای ثابت انجام شود.
مشکلات رایجی که ممکن است با آنها روبهرو شوید و راهکارهایی برای مقابله
۱. وقتی کودک سوگوار ظاهراً خوب است اما کنارهگیر و درونگراست بسیاری از کودکان در برابر داغدیدگی با کنارهگیری و سکوت واکنش نشان میدهند. مهم است که به حریم خصوصی آنها احترام بگذاریم و بدانیم که ممکن است بخواهند حتی در محیط بیرون از خانه نیز احساس عادی بودن و امنیت داشته باشند. اگر متوجه شدید کودکی بیشتر از حد معمول ساکت است، میتوانید به او بگویید که در کنارش هستید و اینکه به او توجه میشود و همچنان ازشمند و مهم است. این کار میتواند شامل جملههای سادهای باشد مانند «خوشحالم امروز اینجا هستی» و «از دیدنت خوشحال شدم»
۲. وقتی کودک سوگوار در مهدکودک ناراحت و گریان است دیدن کودکی که عزیزی را از دست داده و ناراحت و غمگین است میتواند سخت باشد. شاید دقیقاً ندانید او از چه ناراحت است یا چه در ذهنش میگذرد، اما میتوانید احساسات او را بپذیرید و به آنها اعتبار بدهید. میتوانید احساساتش را طبیعی جلوه دهید و همراه او در غم بنشینید. ممکن است وسوسه شوید حواس او را پرت کنید تا احساسش کاهش یابد، اما بهتر است به او بفهمانید که داشتن این احساسات مشکلی ندارد. میتوانید با نام بردن احساساتی که ممکن است داشته باشد ــ مانند «غم»، «عصبانیت» و «ترس» ــ و بازتاب این احساسات در لحن و چهرهٔ خود به او کمک کنید. میتوانید با گفتن اینکه مرگ شما را نیز غمگین میکند، احساسات او را طبیعی جلوه دهید؛ این به او کمک میکند احساس تنهایی نکند. همچنین میتوانید با او در میان بگذارید چه چیزهایی وقتی غمگین هستید به شما کمک میکند حال بهتری پیدا کنید. اگر کودک تمایل داشت، میتوانید او را در آغوش بگیرید یا از وسایلی مانند عروسکهای نرم و پشمالو که هر دو میتوانید بغل کنید استفاده کنید. میتوانید با او درباره یک وسیله آرامشبخش که بتواند همراه داشته باشد تا لحظات سخت را پشت سر بگذارد فکر کنید. اگر درباره فرد فوتشده صحبت کرد، میتوانید همراه او به خاطرات خوش و ناخوشایند فکر کنید.
۳. وقتی کودک سوگوار رفتار چالشبرانگیز نشان میدهد وقتی کودکان سوگوار رفتارهایی نشان میدهند که چالشبرانگیز به نظر میرسد، مهم است به یاد داشته باشید که ممکن است خشم یا احساسات دیگری پشت این رفتارها باشد. پذیرش یعنی نشان دادن همدلی و اینکه کودک بداند متوجه ناراحتی و عصبانیتش هستید و این احساسات قابلقبولاند. میتوانید فقدان او را نام ببرید و به او بگویید که احساس درد و خشم طبیعی است. همچنین میتوانید او را تشویق کنید احساساتش را از طریق نقاشی، بازی یا فعالیتهای فیزیکی امن مانند ضربه زدن به یک بالش تخلیه کند.
حمایت از خانوادهها و مراقبان کودکان داغدار حمایت از خانوادهها برای صحبت درباره مرگ وقتی به مراقبان کمک میکنید تا به کودکان خردسال توضیح دهند که کسی فوت کرده است، میتوانید این توصیهها را ارائه دهید: • مراقبان را تشویق کنید از واژههای «مرده» یا «فوت کرده» استفاده کنند و توضیح دهند که این چه معنایی دارد، حتی اگر سخت و ناراحتکننده باشد. • به آنها بگویید که استفاده از زبان ساده و صادقانه مهم است. برای مثال میتوان گفت: «وقتی کسی میمیرد، بدنش از کار میافتد و دیگر نمیتواند کارهایی را که در زمان زنده بودن انجام میداد، مثل حرکت، صحبت یا در آغوش گرفتن، انجام دهد». • از ارائه توضیحاتی مانند «خوابیده»، «رفته» یا «رفته مسافرت» خودداری کنید، چون ممکن است باعث ترس کودک از خوابیدن یا نگرانی در زمان رفتن دیگران شود. • مراقبان را تشویق کنید بدون اینکه کودک را غرق احساسات خود کنند، احساساتشان را با کودک به اشتراک بگذارند تا احساسات عادی جلوه داده شوند. • مراقبان را تشویق کنید کودک را اطمینان دهند که هنوز افرادی او را دوست دارند و کنار او هستند. کمک به توضیح سقط جنین، مردهزایی یا مرگ نوزاد تازه متولد شده وقتی سقط جنین، مردهزایی یا مرگ نوزاد تازهمتولدشده در خانواده رخ میدهد، تنها والدین نیستند که تحت تأثیر قرار میگیرند؛ کودک خردسال نیز احساس میکند چیزی درست نیست، حتی اگر به او گفته نشده باشد که قرار بوده بچهای به دنیا بیاید. در این زمان والدین ممکن است درد و غم زیادی داشته باشند و توضیح دادن موضوع به کودک خردسال دشوار شود. توضیح دادن و پاسخ دادن به پرسشهای کودک میتواند به او کمک کند تا وضعیت را درک کند، اما این کار دشوار است و مراقبان ممکن است از شما کمک بخواهند. شما میتوانید دشواری تجربه آنها را تأیید کنید و مراقبان را راهنمایی کنید تا از موارد زیر برای توضیح استفاده کنند:
• از واژههای ساده و مناسب برای توضیح مرگ استفاده کنند، مثلاً: «خبر ناراحتکنندهای داریم؛ برادر/خواهر کوچکت در شکم مامان رشدش متوقف شده و فوت کرده است. مامان حالش خوب است، پس نگران او نباش. گاهی این اتفاق میافتد و تقصیر کسی نیست و ما خیلی دلتنگ او خواهیم شد».
• همه بزرگسالان اطراف کودک یک توضیح مشابه درباره آنچه رخ داده است بدهند.
• ناراحتیای که کودک ممکن است در چهره آنان ببیند را توضیح دهند، بدون اینکه کودک را با احساسات شدید مواجه کنند؛ مثلاً: «الان ناراحت هستیم، چون وقتی کسی که دوستش داریم و مشتاق دیدنش بودیم فوت میکند، آدم میتواند اینطور احساس کند، اما خیلی خوشحالیم که تو را داریم و دوستت داریم».
• زمانی که کودک خردسال پرسشهای تکراری میپرسد، پاسخ یکسان و ثابت بدهند.
• با کلمات و همچنین در آغوش گرفتن، به کودک اطمینان دهند.
• تا جای ممکن روتین روزانه (خواب، غذا، مسواک، بازی، ...) را حفظ کنند تا کودک احساس امنیت کند.
• فضایی امن برای طرح سوال و بیان احساسات فراهم کنند.
• هنگام توضیح یا پاسخ دادن به پرسشها، نشانههای کودک را دنبال کنند. کارهایی که والدین و مراقبان برای حمایت از کودک داغدار میتوانند انجام دهند شما میتوانید این توصیهها را به مراقبانی که از کودک داغدار مراقبت میکنند ارائه دهید:
• به کودک کمک کنند از فردی که فوت کرده خداحافظی کند؛ برای مثال از طریق برگزاری مراسم یا انجام کارهای نمادین مانند کشیدن نقاشی درباره چیزی که دوست دارد به عنوان خداحافظی بگوید.
• تلاش کنند با حفظ روال روزانه، حس عادی بودن را ایجاد کنند.
• کودک را تشویق کنند احساساتش را از طریق نقاشی یا گفتن جملاتی که دوست دارد به فرد فوتشده بگوید، بیان کند.
• زمانی با کیفیت با او بگذرانند، حتی اگر کوتاه باشد، تا او از احساسات دشوار فاصله بگیرد.
• مراقبان کودک را اطمینان دهند که هنوز کسانی وجود دارند که دوستش دارند و در کنارش هستند. حمایت از سایر کودکان در محیط شما وقتی یک کودک داغدار است، ممکن است درباره مرگ با کودکان دیگر صحبت کند یا در بازیهایش موضوع مرگ و مردن را بازتاب دهد. این میتواند کنجکاوی و پرسش دیگر کودکان را برانگیزد. شما میتوانید از اصولی که برای صحبت با کودکان داغدار به کار میبرید، برای پاسخ به پرسشهای سایر کودکان کنجکاو نیز استفاده کنید و توضیحات یکسان و ثابتی ارائه دهید. نکته تکمیلی: اگر خانواده نمیخواهد یا نمیتواند درباره جزئیات صحبت کند، میتوان گفت: «همه چیزها را لازم نیست الان توضیح بدهیم. همینقدر بدان که او فوت کرده و ما خیلی دلتنگش هستیم و تو تنها نیستی» اطلاع رسانی به خانوادههای دیگر درباره داغدیدگی گاهی مفید است خانوادههای دیگر را مطلع کنید که کودکی در محیط شما داغدار شده است. پیش از این کار، حتماً با خانواده داغدار صحبت کنید و اجازه بگیرید. اطلاعرسانی به سایر خانوادهها میتواند به آنها کمک کند تا آماده باشند و اگر کودکشان سؤالهایی درباره مرگ داشت، توضیح مناسبی بدهند.
در بعضی شرایط، خانواده ممکن است بخواهد خبر و یادِ عزیزش بیشتر شنیده شود؛ اما باز هم لازم است «ایمنی و خواستِ خانواده» معیار اصلی باشد. اگر خانواده احساس ناامنی دارد یا شما مطمئن نیستید، بهتر است موضوع فقط در حدِ ضروری و فقط با کارکنانی که لازم است بدانند مطرح شود و از پخش شدن جزئیات جلوگیری شود. پاسخ به پرسشها درباره مرگ و حفظ ثبات در پاسخها کنجکاوی درباره مرگ در کودکان امری طبیعی است، حتی اگر شخصاً کسی را از دست نداده باشند. مهم است که پرسشها را نادیده نگیریم و با استفاده از زبانی ثابت و متناسب با سن کودک به آنها پاسخ دهیم. استفاده از کتابهای داستان داشتن دستکم یک کتاب درباره مرگ و مردن در محیط کار میتواند مفید باشد. اگر متوجه شدید سایر کودکان درباره مرگ سؤال میپرسند یا در بازیهایشان به مرگ اشاره میکنند، میتوانید با هم کتابی را بخوانید و به پرسشهایشان پاسخ دهید چند کتاب داستان مفید: ۱. برای همیشه - نویسنده: کای لوفتر/ نشر علمی فرهنگی
۲. با آیدا تا همیشه- نویسنده: کران لیویس / نشر پرتقال
۳. قورباغه و آواز پرنده- نویسنده: ماکس فلتهاوس/ موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان
۴. جعبهی خاطرات نویسنده: جوانا رولاند/ نشر مهرسا مراقبت از خود و دریافت حمایت حمایت از کودکان و خانوادههای داغدار میتواند احساسات شدیدی را در شما برانگیزد.
ممکن است لازم باشد با احساسات دشواری کنار بیایید و به مرگ و مردن فکر کنید که این میتواند خاطرات دردناک، فقدانها و ترسهای شما را زنده کند. مهم است که از خودتان مراقبت کنید و از دیگران حمایت و همدلی دریافت کنید. نیاز به حمایت نشانه ضعف نیست؛ بلکه نشانه تاب آوری است. شما در شرایطی چالش انگیز است که تلاش میکنید از خود مراقبت کنید. در ادامه چند پیشنهاد برای مراقبت از خود آورده شده است: • یادآوری اینکه احساسات شما طبیعی هستند: طبیعی است که احساسات مختلفی داشته باشید، چه تحت تأثیر قرار بگیرید و چه نه. هر کس روش خودش را برای کنار آمدن دارد. اگر احساس کردید موضوع بیش از حد به شما نزدیک است و در حال حاضر نمیتوانید به کودک کمک کنید، میتوانید از همکاران خود کمک بخواهید. • رعایت مرزهای حرفهای: ممکن است احساس فشار و مسئولیت کنید که کار زیادی برای کودک و خانواده انجام دهید، اما به یاد داشته باشید که نمیتوانید غم آنها را به دوش بکشید. به خودتان یادآوری کنید که تمام تلاش خود را میکنید و همین کافی است. • مهربانی و شفقت با خود: فکر کنید چه کارهایی به شما انرژی میدهد و چگونه میتوانید ذهن و بدن خود را آرام کنید. برای مثال نوشیدن چای یا خوردن کیک، قدم زدن یا گفتوگو با دوست میتواند به شما کمک کند. • بهاشتراکگذاری احساسات و تجربیات: صحبت کردن با دوستان، همکاران و خانواده میتواند کمککننده باشد. گفتوگو با افرادی که به آنها اعتماد دارید به شما کمک میکند بفهمید با احساسات و تجربیاتتان تنها نیستید. اگر احساس میکنید سوگ بر روی شما اثر شدیدی داشته، یا نشانههایی مثل بیخوابی، بیقراری، گریههای ناگهانی، یا فرسودگی دارید، حتی یک گفتوگوی کوتاه با یک متخصص سلامت روان (ترجیحاً آشنا با کودک) میتواند کمککننده باشد.
منبع: این بروشور با اقتباس از بروشور مشابهی که توسط موسسه آنا فروید در ۱۱ می ۲۰۲۱ چاپ شده، تهیه شده است. منابع بیشتر: کتاب چگونه کودکان با مرگ عزیزان کنار میآیند — نویسندهها: اریکا لیوینبرگ و الن گلدرینگ — ناشر: ارجمند